Ngày 29/06/2026, Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan, đơn vị liên quan công bố khai trương sàn giao dịch các-bon Việt Nam (“Sàn giao dịch các-bon”), đánh dấu sự vận hành khởi đầu của thị trường các-bon Việt Nam. Ngay trong ngày khai trương, thị trường ghi nhận khối lượng giao dịch 400 tấn CO2 tương đương (“CO₂e”), với tổng giá trị 54 triệu đồng, trong đó, giá giao dịch gần nhất có mức giá 136.000 đồng một tấn CO₂e, mở ra một cột mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam.

Việc thí điểm đưa Sàn giao dịch các-bon vào vận hành trong giai đoạn 2026-2028 không chỉ góp phần thực hiện cam kết của Việt Nam đưa mức phát thải ròng về “0” vào năm 2050, mà còn tạo cơ chế minh bạch để các doanh nghiệp thực hiện giao dịch các-bon, từng bước chuẩn bị cho việc triển khai thị trường các-bon bắt buộc trong thời gian tới. Đồng thời, đây cũng là tín hiệu cho thấy các doanh nghiệp cần chủ động rà soát chiến lược giảm phát thải, quản lý tín chỉ các-bon và tuân thủ các yêu cầu pháp lý liên quan.

1. Hạn ngạch khí nhà kính phải đăng ký, cấp mã và ký gửi tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia để được giao dịch, chưa bao gồm tín chỉ các-bon

Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch các-bon trong nước, hệ thống giao dịch hàng hóa các-bon do Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức, vận hành, trong khi hệ thống lưu ký và thanh toán do Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm. Dữ liệu về hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon được quản lý tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý.

Hàng hóa trên thị trường giao dịch các-bon gồm hai loại hàng hóa: Hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon. Trong đó, hạn ngạch phát thải khí nhà kính là lượng khí nhà kính của quốc gia, tổ chức, cá nhân được phép phát thải trong một khoảng thời gian nhất định, được tính theo tấn khí CO2 hoặc tấn khí CO₂e, ghi nhận lượng phát thải được cấp phát trước; tín chỉ các-bon là chứng nhận thể hiện quyền phát thải một tấn khí CO2 hoặc một tấn khí CO₂e (Điều 1 Nghị định 29/2026/NĐ-CP, Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường 2020, Mục III.1 Quyết định 232/QĐ-TT phê duyệt đề án thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam ngày 24 tháng 01 năm 2025).

Như vậy, khác với thị trường chứng khoán thông thường, nơi nhà đầu tư giao dịch cổ phiếu và các công cụ tài chính để huy động vốn cho doanh nghiệp, thị trường các-bon giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon. Đây là thị trường được xây dựng theo mô hình giới hạn và trao đổi, trong đó Nhà nước phân bổ hạn ngạch phát thải cho các doanh nghiệp thuộc diện quản lý. Doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp có thể bán phần dư, trong khi doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ các-bon để đáp ứng yêu cầu tuân thủ. Điều này đồng nghĩa, doanh nghiệp có khả năng giảm phát thải hiệu quả sẽ không chỉ giảm chi phí tuân thủ mà còn có cơ hội tạo thêm giá trị kinh tế từ việc chuyển nhượng phần hạn ngạch phát thải dư và, khi cơ chế pháp lý được mở rộng, từ việc giao dịch tín chỉ các-bon. Qua đó, thị trường các-bon tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững.

Trong giai đoạn thí điểm, sản phẩm giao dịch là hạn ngạch khí nhà kính, chưa bao gồm tín chỉ các-bon. Theo Quyết định 263/QĐ-TTg ngày 09/2/2026, tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho ba ngành nhiệt điện, sắt thép, xi măng giai đoạn 2025-2026 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt là hơn 500 triệu tấn CO₂e. Việc phân bổ hạn ngạch được thực hiện theo quy định tại Điều 12 Nghị định 06/2022/NĐ-CP sửa đổi bởi Khoản 8 Điều 1 Nghị định 119/2025/NĐ-CP trên cơ sở mức phát thải khí nhà kính trên đơn vị sản phẩm; mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính của lĩnh vực, cơ sở theo kế hoạch sản xuất kinh doanh; tiềm năng giảm phát thải của cơ sở; năng lực kỹ thuật, công nghệ và tài chính của cơ sở trong thực hiện giảm phát thải khí nhà kính.

Để được giao dịch hợp pháp, theo Điều 11 Nghị định 29/2026/NĐ-CP, các hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon đều phải được đăng ký, cấp mã trong nước và ký gửi tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch và tín chỉ các-bon. Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan có thẩm quyền cấp và quản lý mã trong nước, hủy đăng ký hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon.

Khuyến nghị đối với doanh nghiệp

Để chủ động tham gia thị trường các-bon và bảo đảm tuân thủ quy định của Nghị định 29/2026/NĐ-CP, các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp thuộc ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng, cần lưu ý thực hiện một số công việc sau:

a) Rà soát đối tượng áp dụng và nghĩa vụ pháp lý: Xác định doanh nghiệp có thuộc đối tượng được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính theo quy định của pháp luật hay không; đồng thời rà soát các nghĩa vụ về kiểm kê khí nhà kính, báo cáo phát thải và tuân thủ hạn ngạch phát thải.

b) Hoàn thiện hệ thống quản lý phát thải khí nhà kính: Xây dựng hoặc hoàn thiện hệ thống kiểm kê, đo lường, theo dõi và lưu trữ dữ liệu phát thải khí nhà kính nhằm xác định chính xác lượng phát thải thực tế, lượng hạn ngạch được cấp và khả năng phát sinh hạn ngạch dư hoặc thiếu.

c) Chuẩn bị điều kiện tham gia giao dịch trên Sàn giao dịch các-bon: Thực hiện đăng ký, cấp mã và ký gửi hạn ngạch phát thải khí nhà kính trên Hệ thống đăng ký quốc gia theo quy định; đồng thời chuẩn bị các điều kiện về tài khoản giao dịch và lưu ký để đủ điều kiện thực hiện giao dịch trên Sàn giao dịch các-bon.

d) Xây dựng chiến lược quản lý và sử dụng hạn ngạch phát thải: Đánh giá nhu cầu sử dụng hạn ngạch phát thải trong từng giai đoạn sản xuất, xây dựng kế hoạch mua bổ sung hoặc chuyển nhượng hạn ngạch phát thải phù hợp nhằm tối ưu chi phí tuân thủ và hoạt động sản xuất kinh doanh.

e) Đầu tư các giải pháp giảm phát thải: Rà soát công nghệ, quy trình sản xuất và kế hoạch đầu tư nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính, từ đó giảm nhu cầu mua hạn ngạch và gia tăng khả năng tạo ra lượng hạn ngạch dư để giao dịch.

f) Thiết lập cơ chế quản trị nội bộ đối với hoạt động giao dịch các-bon: Phân công bộ phận hoặc nhân sự chuyên trách theo dõi quy định pháp luật, quản lý hạn ngạch phát thải, thực hiện giao dịch và quản trị rủi ro phát sinh trong quá trình tham gia thị trường các-bon.

g) Theo dõi lộ trình hoàn thiện chính sách về tín chỉ các-bon: Mặc dù trong giai đoạn thí điểm chỉ giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, doanh nghiệp có dự án giảm phát thải, năng lượng tái tạo, trồng rừng hoặc các dự án tạo tín chỉ các-bon nên chủ động chuẩn bị hồ sơ và theo dõi các quy định mới để sẵn sàng tham gia giao dịch tín chỉ các-bon khi cơ chế pháp lý được mở rộng

2. Chủ thể tham gia Sàn giao dịch các-bon

Hệ thống thành viên Sàn giao dịch các-bon hiện nay bao gồm 6 công ty chứng khoán đầu tiên, và 110 cơ sở phát thải thuộc danh mục được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm theo Quyết định 699/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Điều này cho thấy trong giai đoạn đầu, thị trường các-bon vẫn được thiết kế theo hướng kiểm soát chặt chẽ, ưu tiên các cơ sở phát thải lớn trước khi từng bước mở rộng phạm vi hàng hóa và đối tượng tham gia.

Đối tượng thực hiện trao đổi, hỗ trợ trao đổi trên thị trường các-bon trong nước được quy định tại Điều 16 Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP), bao gồm:

(i) Đối tượng thực hiện trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính là cơ sở được phân bổ hạn ngạch quy định tại Điều 12 Nghị định Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi),

(ii) Đối tượng thực hiện trao đổi tín chỉ các-bon là cơ quan, tổ chức trên lãnh thổ Việt Nam,

(iii) Đối tượng hỗ trợ giao dịch là các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính, hỗ trợ các hoạt động trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon trên thị trường các-bon theo quy định pháp luật về sàn giao dịch các-bon trong nước.

Các chủ thể hỗ trợ giao dịch bao gồm thành viên giao dịch các-bon (công ty chứng khoán được Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam chấp thuận tham gia hệ thống giao dịch các-bon), thành viên lưu ký các-bon (công ty chứng khoán được Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam chấp thuận tham gia hệ thống lưu ký và thanh toán giao dịch các-bon) và ngân hàng thanh toán (ngân hàng thương mại được thành lập và hoạt động tại Việt Nam, thực hiện cung cấp dịch vụ thanh toán tiền cho các giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon) (Điều 16.3 Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi), Điều 3.1, 3.8, 3.9, 26.1 Nghị định 29/2026/NĐ-CP). Các chủ thể này phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ về năng lực tài chính, tình trạng hoạt động và các tỷ lệ an toàn theo quy định của pháp luật chuyên ngành. Các điều kiện này nhằm bảo đảm các tổ chức tham gia thị trường có đủ năng lực tài chính, duy trì hoạt động ổn định và hạn chế rủi ro trong quá trình cung cấp dịch vụ giao dịch, lưu ký và thanh toán trên thị trường các-bon.

Khuyến nghị đối với doanh nghiệp

Căn cứ quy định về chủ thể tham gia thị trường các-bon, doanh nghiệp cần lưu ý thực hiện các công việc sau:

a) Xác định chính xác tư cách pháp lý của doanh nghiệp trên thị trường các-bon: Doanh nghiệp cần rà soát mình thuộc nhóm chủ thể nào theo quy định của Nghị định 06/2022/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung) và Nghị định 29/2026/NĐ-CP, bao gồm: (i) cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính; (ii) tổ chức có thể tham gia giao dịch tín chỉ các-bon; hoặc (iii) tổ chức cung cấp dịch vụ hỗ trợ giao dịch. Việc xác định đúng tư cách tham gia là cơ sở để xác định quyền, nghĩa vụ và phạm vi hoạt động của doanh nghiệp trên thị trường.

b) Rà soát mô hình tổ chức và cơ cấu doanh nghiệp để xác định chủ thể trực tiếp thực hiện giao dịch: Đối với doanh nghiệp có nhiều công ty con hoặc nhiều cơ sở sản xuất, cần xác định rõ pháp nhân hoặc cơ sở nào được Nhà nước phân bổ hạn ngạch phát thải và sẽ là chủ thể đứng tên thực hiện giao dịch. Trường hợp tập đoàn có nhiều đơn vị phát thải, doanh nghiệp nên đánh giá nhu cầu xây dựng cơ chế quản lý tập trung hoặc phân cấp đối với hoạt động giao dịch các-bon.

c) Chuẩn bị hồ sơ pháp lý để làm việc với các tổ chức trung gian: Do hoạt động giao dịch chỉ được thực hiện thông qua thành viên giao dịch các-bon và thành viên lưu ký các-bon, doanh nghiệp cần chuẩn bị các hồ sơ nội bộ như quyết định cử người đại diện, giấy ủy quyền, quy chế ký kết giao dịch và các tài liệu pháp lý khác phục vụ việc ký kết hợp đồng sử dụng dịch vụ với công ty chứng khoán và ngân hàng thanh toán.

d) Rà soát các hợp đồng hiện hữu có liên quan đến quyền phát thải: Đối với các dự án liên doanh, hợp tác đầu tư, hợp đồng EPC, hợp đồng O&M hoặc hợp đồng thuê vận hành nhà máy, doanh nghiệp cần rà soát để xác định rõ chủ thể có quyền quản lý, sử dụng và hưởng lợi từ hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon. Trường hợp các hợp đồng chưa quy định nội dung này, doanh nghiệp nên xem xét đàm phán bổ sung nhằm hạn chế tranh chấp khi thị trường các-bon đi vào vận hành.

e) Đánh giá khả năng tham gia thị trường trong các giai đoạn tiếp theo: Đối với các doanh nghiệp chưa thuộc 110 cơ sở phát thải được phân bổ hạn ngạch trong giai đoạn thí điểm, cần theo dõi lộ trình mở rộng đối tượng tham gia của Chính phủ; đồng thời đánh giá khả năng tham gia thị trường thông qua các dự án tạo tín chỉ các-bon hoặc các hoạt động giảm phát thải để sẵn sàng tham gia khi phạm vi thị trường được mở rộng

3. Cơ chế vận hành và giao dịch trên thị trường các-bon

Theo nguyên tắc tại Điều 14 Nghị định 29/2026/NĐ-CP, chủ thể giao dịch trên sàn các-bon trong nước cần có tài khoản tại các công ty chứng khoán và chỉ được sử dụng một tài khoản giao dịch chứng khoán tại thành viên giao dịch các-bon để giao dịch.  Nghị định 29/2026/NĐ-CP cũng đặt ra các điều kiện về cơ chế giao dịch, như yêu cầu các chủ thể tham gia giao dịch phải có đủ tiền khi đặt lệnh mua, đủ hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon khi đặt lệnh bán. Việc giao dịch phải đảm bảo nguyên tắc tách bạch, riêng biệt hoạt động giao dịch các-bon với các hoạt động giao dịch khác. Việc thanh toán các giao dịch trên Sàn giao dịch các-bon được thực hiện thông qua hệ thống lưu ký và thanh toán giao dịch các-bon trong cùng ngày giao dịch theo phương thức thanh toán tức thời theo từng giao dịch, không áp dụng cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (Điều 15 Nghị định 29/2026/NĐ-CP).

Như vậy, so với các thị trường khác đang được vận hành, thị trường các-bon có cơ chế vận hành riêng nhằm phản ánh tính chất đặc thù của hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon. Theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, những khác biệt này thể hiện ở cơ chế quản lý sản phẩm giao dịch, điều kiện tham gia thị trường và phương thức thanh toán giao dịch.

Thứ nhất, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội chỉ đóng vai trò là đơn vị cung cấp dịch vụ giao dịch, trong khi toàn bộ thông tin về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon được giao dịch (bao gồm loại sản phẩm, thời điểm bắt đầu và kết thúc giao dịch) được đồng bộ từ Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Điều này nhằm bảo đảm mọi giao dịch trên sàn đều được thực hiện trên cơ sở dữ liệu thống nhất và được cơ quan nhà nước quản lý.

Thứ hai, việc tham gia giao dịch được kiểm soát chặt chẽ thông qua hệ thống tài khoản. Chỉ các tài khoản đã được Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam xác nhận và chuyển sang hệ thống giao dịch trước ngày giao dịch mới được phép thực hiện giao dịch. Bên cạnh đó, chủ thể được phép giao dịch cũng được phân định theo từng loại tài sản.

Thứ ba, cơ chế thanh toán của thị trường các-bon được thiết kế theo phương thức thanh toán tức thời cho từng giao dịch. Theo đó, giao dịch chỉ được thực hiện khi bên mua có đủ tiền và bên bán có đủ hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon trong tài khoản lưu ký. Sau khi các điều kiện này được đáp ứng, việc chuyển giao tài sản và thanh toán được thực hiện ngay mà không thông qua cơ chế đối tác bù trừ trung tâm.

Trong giai đoạn tổ chức vận hành thí điểm Sàn giao dịch các-bon trong nước đến hết ngày 31/12/2028, các doanh nghiệp không bị thu tiền cung cấp dịch vụ trên sàn các-bon trong nước. Kề từ ngày 01/01/2029, các chủ thể giao dịch các-bon phải trả phí cung cấp dịch vụ trên Sàn giao dịch các-bon trong nước theo quy định pháp luật (Điều 34 Nghị định 29/2026/NĐ-CP).

Khuyến nghị đối với doanh nghiệp

Để đáp ứng cơ chế vận hành của Sàn giao dịch các-bon theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP, doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị các nội dung sau:

a) Xây dựng quy trình nội bộ đối với hoạt động giao dịch các-bon: Doanh nghiệp nên ban hành quy trình riêng quy định về việc lập kế hoạch giao dịch, phê duyệt lệnh mua, lệnh bán, xác nhận giao dịch, lưu trữ hồ sơ và kiểm soát sau giao dịch nhằm bảo đảm mọi giao dịch được thực hiện thống nhất, đúng thẩm quyền và đáp ứng yêu cầu kiểm toán, thanh tra khi cần thiết.

b) Thiết lập cơ chế quản lý tài khoản giao dịch và phân quyền sử dụng: Do mỗi doanh nghiệp chỉ được sử dụng một tài khoản giao dịch tại một thành viên giao dịch các-bon, doanh nghiệp cần xây dựng quy chế quản lý tài khoản, phân định rõ người được quyền đặt lệnh, người phê duyệt và người kiểm soát giao dịch; đồng thời thiết lập cơ chế quản lý chữ ký số, mật khẩu và quyền truy cập để hạn chế rủi ro phát sinh từ giao dịch trái thẩm quyền.

c) Xây dựng kế hoạch quản lý dòng tiền và hạn ngạch trước khi thực hiện giao dịch: Do cơ chế thanh toán được thực hiện theo phương thức thanh toán tức thời, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình kiểm tra số dư tiền và số lượng hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ các-bon trước khi đặt lệnh, tránh trường hợp giao dịch không được thực hiện do không đáp ứng điều kiện thanh toán hoặc chuyển giao tài sản.

d) Tách biệt hoạt động giao dịch các-bon với các hoạt động tài chính và đầu tư khác của doanh nghiệp: Do pháp luật yêu cầu hoạt động giao dịch các-bon phải được quản lý độc lập, doanh nghiệp nên xây dựng hệ thống hạch toán riêng, lưu trữ riêng hồ sơ giao dịch, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa bộ phận phụ trách giao dịch các-bon với các bộ phận tài chính, đầu tư hoặc mua sắm để bảo đảm tuân thủ quy định.

e) Dự toán chi phí giao dịch sau giai đoạn thí điểm: Mặc dù đến hết ngày 31/12/2028 doanh nghiệp chưa phải trả phí sử dụng dịch vụ trên Sàn giao dịch các-bon, doanh nghiệp nên chủ động tính toán và đưa các khoản phí giao dịch, lưu ký và thanh toán (khi được cơ quan có thẩm quyền ban hành) vào kế hoạch tài chính và ngân sách hoạt động từ năm 2029 trở đi.

Kết luận

Việc đưa Sàn giao dịch các-bon vào vận hành đánh dấu bước chuyển quan trọng từ cơ chế quản lý phát thải bằng biện pháp hành chính sang cơ chế thị trường. Giai đoạn thí điểm không chỉ là thời gian để cơ quan quản lý hoàn thiện cơ chế vận hành mà còn là cơ hội để doanh nghiệp làm quen với hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải, xây dựng năng lực tuân thủ và chuẩn bị cho việc mở rộng thị trường các-bon trong thời gian tới.

Đối với doanh nghiệp, đây là thời điểm cần chủ động chuẩn bị cả về tuân thủ pháp lý, tổ chức quản trị và năng lực giao dịch. Cụ thể, doanh nghiệp cần rà soát nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính, xác định lượng hạn ngạch được phân bổ và thực hiện đầy đủ các thủ tục đăng ký, cấp mã, ký gửi hạn ngạch theo quy định; xác định tư cách pháp lý và mô hình tham gia thị trường phù hợp; rà soát Điều lệ, quy chế nội bộ và các hợp đồng hiện hữu để hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động giao dịch; đồng thời xây dựng quy trình nội bộ về quản lý tài khoản, phê duyệt giao dịch, quản lý dòng tiền, kiểm soát rủi ro và hạch toán riêng đối với hoạt động giao dịch các-bon. Song song với đó, doanh nghiệp cần tiếp tục đầu tư các giải pháp giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và chủ động theo dõi lộ trình hoàn thiện khung pháp lý để kịp thời điều chỉnh chiến lược sản xuất, đầu tư và kinh doanh.

Việc chuẩn bị sớm và toàn diện không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng các yêu cầu tuân thủ khi thị trường các-bon được mở rộng mà còn tạo lợi thế cạnh tranh, tối ưu chi phí phát thải, nâng cao năng lực quản trị ESG và tận dụng các cơ hội kinh doanh mới từ thị trường các-bon trong bối cảnh các tiêu chuẩn về phát triển bền vững và giảm phát thải ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng trong hoạt động đầu tư, thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu.